Kauçuk Sektöründe İşyeri Ortam Ölçümleri Neden Hayati Önem Taşır?
Kauçuk ve plastik imalatı, Türkiye’de iş kazalarının en sık görüldüğü sektörlerden biridir. Üretim prosesinin her aşamasında çalışanlar; kanserojen kimyasal buharlara, ince toza, yüksek gürültüye ve ısı stresine maruz kalır. Bu nedenle kauçuk sektörü ortam ölçümleri yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, doğrudan çalışan sağlığını koruyan kritik bir gözetim aracıdır.
Kauçuk üretiminde ortaya çıkan benzen, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından 1. derece (Grup 1) kanserojen olarak sınıflandırılmıştır. Bu durum, işyerini yalnızca Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Yönetmelik’e değil, daha sıkı hükümler içeren Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamına da sokar.
İşverenin yükümlülüğü açıktır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve 27 Ocak 2023 tarih, 32086 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik gereğince işveren; fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlikeleri ortam ve kişisel maruziyet ölçümleriyle tespit ettirmek zorundadır.
Kauçuk Prosesinde Ortaya Çıkan Tehlikeli Kimyasallar
Doğal ve Yapay (Sentetik) Kauçuk
Temel bileşeni poliizopren olan doğal kauçuk, ekvator çevresinde yetişen kauçuk ağacının (Hevea brasiliensis) kabuğundan akan lateks adı verilen sütümsü özsudan elde edilir. Sentetik kauçuk ise petrol türevi monomerlerden üretilir. Her iki üretim hattında da işleme sırasında uçucu bileşikler ve tozlar açığa çıkar.
Kauçuk Prosesi Emisyonları ve Uçucu Organik Bileşikler (VOC)
Kauçuk ürün üretiminin karıştırma, ön şekillendirme ve vulkanizasyon basamaklarında çok sayıda Uçucu Organik Bileşik (VOC) ortama yayılır. Yapılan saha ölçümlerinde benzen, toluen, ksilen, etilbenzen ve izopren gibi bileşiklerin çalışma ortamı havasında tespit edildiği belgelenmiştir.
Kipdaş Mühendislik, akredite dedektör tüp yöntemi (ASTM D4490-23) ile bu emisyonların kapsam dahilindeki bileşenlerini ölçer. Akreditasyon kapsamımızda yer alan ve kauçuk prosesiyle doğrudan ilişkili parametreler şunlardır:
- Benzen – 1. derece kanserojen, dedektör tüple anlık ölçüm
- Toluen – çözücü ve proses buharı
- Ksilen – pişirme/vulkanizasyon bölgesi emisyonu
- İzopren – doğal kauçuğun (poliizopren) yapı taşı monomeri
- n-Hekzan – yapıştırıcı ve çözücü kaynaklı
- Formaldehit – reçine ve katkı kaynaklı
Benzen: Kauçuk Sektörünün En Ciddi Kimyasal Tehlikesi
Benzen, IARC ve EPA sınıflandırmalarında 1. derece kanserojen olarak değerlendirilmiştir. Benzene maruz kalan işçilerde meslek hastalığı olarak lösemi ve mesane kanseri görülmüştür. Bu nedenle benzen için belirlenen mesleki maruziyet sınır değeri son derece düşüktür.
Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Yönetmelik’e göre benzenin mesleki maruziyet sınır değeri 3,25 mg/m³ (1 ppm), 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama (TWA) ve “Deri” notasyonu ile tanımlanmıştır. “Deri” işareti, maddenin önemli miktarda deri yoluyla da vücuda geçebileceğini gösterir.
Kauçuk prosesi emisyonlarının kanserojenlik dereceleri (IARC sınıflandırması) şu şekildedir:
- Benzen – Grup 1: İnsana kanserojendir.
- Etilbenzen – Grup 2B: İnsana kanserojen olması olasıdır.
- Toluen – Grup 3: Kanserojen olarak sınıflandırılamaz.
- Ksilen – Grup 3: Kanserojen olarak sınıflandırılamaz.
Karbon Siyahı (Carbon Black) ve Toz Maruziyeti
Kauçuk karışımına dolgu maddesi olarak eklenen karbon siyahı (carbon black), sektörün en önemli toz kaynağıdır. Karıştırma ve tartım bölümlerinde havaya karışan bu ince toz, solunum yoluyla akciğerlere ulaşır. IARC, karbon siyahını Grup 2B (insanda kanserojen olması olası) olarak sınıflandırmıştır.
Bu nedenle kauçuk fabrikalarında toplam ve solunabilir toz ölçümü ihmal edilmemelidir. Kipdaş, bu ölçümü gravimetrik MDHS 14/3 metoduyla akredite olarak gerçekleştirir.
Kauçuk Prosesi Emisyonlarının Sağlık Üzerine Etkileri
Kauçuk prosesi emisyonları vücuda üç yoldan girer: solunum, yutma ve deri yoluyla. Maruziyet sonucunda çok sayıda organ ve sistem olumsuz etkilenir.
- Sinir sistemi
- Solunum sistemi ve akciğerler
- Gastrointestinal sistem
- Karaciğer ve böbrekler
- Kan (özellikle benzen kaynaklı)
- Deri
Emisyonların Etki Derecesini Belirleyen Faktörler
Bir çalışanın maruz kaldığı zararın şiddeti tek bir değişkene bağlı değildir. Aşağıdaki faktörlerin tamamı maruziyetin ağırlığını belirler:
- Kimyasal maddenin kullanım şekli
- Üretim sistemi ve proses tipi
- Maruziyet süresi
- Ortam sıcaklığı ve buharlaşma hızı
- İşyeri ortamındaki hava akımı
- Havalandırma sisteminin gücü ve verimliliği
- Ortam havasındaki buhar konsantrasyonu
- İşyerinin genel temizliği
Kauçuk Sektöründe Yapılması Gereken İşyeri Ortam Ölçümleri
Kauçuk üretim alanlarında, hem kimyasal hem fiziksel risk etmenlerini birlikte değerlendirmek gerekir. Kipdaş Mühendislik aşağıdaki ölçümleri tek bir akredite hizmet kapsamında sunar.
Kimyasal Maruziyet ve Gaz Ölçümü
Benzen, toluen, ksilen, izopren, n-hekzan ve formaldehit gibi VOC’ler dedektör tüp yöntemiyle (ASTM D4490-23) ölçülür. Ayrıca kapalı vulkanizasyon ve karıştırma alanlarında karbon monoksit (NIOSH 6604), oksijen (NIOSH 6601), hidrojen sülfür ve metan (%LEL) ölçümleri yapılır.
Toz Ölçümü (Toplam ve Solunabilir)
Karbon siyahı başta olmak üzere proses tozu, MDHS 14/3 gravimetrik metotla ölçülür. Genel uygulamada toplam toz için referans değer 15 mg/m³, solunabilir toz için 5 mg/m³ düzeyindedir.
Gürültü Ölçümü
Presler, miller ve kompresörler kauçuk fabrikalarında yüksek gürültü üretir. Kişisel gürültü maruziyeti TS EN ISO 9612, ortam gürültüsü ise TS ISO 1996-2 metoduyla ölçülür. Yasal eşikler nettir: en düşük maruziyet eylem değeri 80 dB(A), en yüksek maruziyet eylem değeri 85 dB(A) ve maruziyet sınır değeri 87 dB(A).
Titreşim Ölçümü
El aletleri el-kol titreşimine, iş makineleri ve hareketli ekipmanlar tüm vücut titreşimine yol açar. Sınır değerler şöyledir: el-kol titreşimi için maruziyet eylem değeri 2,5 m/s², sınır değer 5 m/s²; tüm vücut titreşimi için eylem değeri 0,5 m/s², sınır değer 1,15 m/s².
Aydınlatma Ölçümü
Yetersiz aydınlatma hem iş kazası hem görsel yorgunluk riskini artırır. Aydınlatma şiddeti COHSR-928-1-IPG-039 metoduyla ölçülerek görev türüne göre gerekli lüks seviyesiyle karşılaştırılır.
Termal Konfor Ölçümü
Vulkanizasyon ve fırın bölgeleri kauçuk fabrikalarının en sıcak alanlarıdır. Saha çalışmalarında fırın bölgesinde WBGT değerinin 30°C seviyesine ulaştığı belgelenmiştir. Kipdaş; ısı stresini WBGT endeksi (TS EN ISO 7243), termal konforu ise PMV ve PPD indisleri (TS EN ISO 7730) ile değerlendirir.
Kişisel Maruziyet Ölçümü Nasıl Yapılır?
Ortam ölçümü havanın genel kalitesini gösterirken, kişisel maruziyet ölçümü çalışanın gerçekte ne kadar etkene maruz kaldığını belirler. Bu ölçümde örnekleyici, çalışanın 30 cm çaplı nefes alma zonuna (yaka bölgesi) yerleştirilir. Örnekleyiciye bağlı, kemerde taşınan bir pompa sabit debide hava çeker ve numune tüpten geçirilir.
Vardiya boyunca toplanan numune laboratuvarda analiz edilerek 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama maruziyet hesaplanır. Bu sonuç, ilgili yönetmelikteki sınır değerle karşılaştırılır.
Ölçüm Sıklığı ve Yasal Zorunluluk
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik’in 5. maddesine göre işveren; risk değerlendirmesinde belirlenen hallerde ölçüm yaptırır ve kontrol tedbirlerinin etkinliğini değerlendirmek için ölçümleri tekrarlatır. Ayrıca işyeri ortamında veya çalışanın maruziyetinde bir değişiklik olduğunda ölçümler yenilenir.
Kauçuk gibi yüksek tehlike sınıfındaki işyerlerinde bu ölçümlerin düzenli olarak ve akredite bir laboratuvarca yapılması, hem denetim güvenliği hem hukuki koruma sağlar.
Kipdaş Mühendislik Farkı: Akredite ve Yetkili Laboratuvar
Bir ölçüm raporunun denetimde geçerli olabilmesi için laboratuvarın yetkili olması şarttır. Kipdaş Mühendislik üç temel yetkiye birden sahiptir:
- TÜRKAK Akreditasyonu – TS EN ISO/IEC 17025:2017, Akreditasyon No: AB-0968-T
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgesi – Belge No: 388
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yeterlik Belgesi – Y-34/305/2022 (Gürültü)
Bu belgeler sayesinde raporlarımız iş müfettişi denetimlerinde, küresel marka tedarikçi denetimlerinde ve sosyal uygunluk denetimlerinde geçerlidir. Kauçuk sektöründe akredite ortam ölçümü için Kipdaş Mühendislik ile iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Kauçuk sektöründe hangi ortam ölçümleri zorunludur?
Kauçuk üretiminde kimyasal/gaz ölçümü (benzen, toluen, ksilen, izopren), toplam ve solunabilir toz ölçümü, gürültü ölçümü, titreşim ölçümü, aydınlatma ölçümü ve termal konfor ölçümü yapılmalıdır. Tehlikelerin tümü hem fiziksel hem kimyasal etmenleri kapsadığından bu ölçümler bir arada değerlendirilir.
Kauçuk fabrikasında benzen ölçümü neden bu kadar önemli?
Benzen, IARC tarafından 1. derece kanserojen olarak sınıflandırılmıştır ve maruziyeti lösemi ile mesane kanserine yol açabilir. Yasal sınır değeri 3,25 mg/m³ (1 ppm) gibi çok düşük bir seviyededir ve “Deri” notasyonu taşır. Bu nedenle benzen ölçümü kauçuk sektöründe öncelikli bir maruziyet kontrolüdür.
Kauçuk sektöründe ortam ölçümleri ne sıklıkla yapılmalı?
İş Hijyeni Ölçüm Yönetmeliği’ne göre ölçüm sıklığı risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenir. İşyeri ortamı veya çalışanın maruziyeti değiştiğinde ve alınan kontrol tedbirlerinin etkinliği değerlendirilirken ölçümler tekrarlanır. Yüksek tehlike sınıfındaki kauçuk işyerlerinde düzenli ölçüm önerilir.
Kauçuk üretiminde karbon siyahı (toz) ölçümü gerekli mi?
Evet. Karbon siyahı kauçuk karışımının temel dolgu maddesidir ve karıştırma aşamasında havaya karışarak solunabilir toz maruziyeti oluşturur. IARC karbon siyahını Grup 2B olarak sınıflandırdığı için toplam ve solunabilir toz ölçümü gravimetrik MDHS 14/3 metoduyla yapılmalıdır.
Kipdaş’ın kauçuk sektörü ölçüm raporları denetimlerde geçerli mi?
Evet. Kipdaş Mühendislik TÜRKAK akreditasyonuna (AB-0968-T), İSGÜM yeterlik belgesine (No: 388) ve Çevre Bakanlığı yeterlik belgesine sahiptir. Bu sayede raporlarımız Çalışma Bakanlığı denetimlerinde, marka denetimlerinde ve sosyal uygunluk denetimlerinde geçerlidir.
Kauçuk sektöründe kişisel maruziyet ölçümü nasıl yapılır?
Örnekleyici, çalışanın 30 cm çaplı nefes alma zonuna yerleştirilir ve kemerdeki pompa sabit debide hava çekerek numune toplar. Vardiya boyunca alınan numune laboratuvarda analiz edilir ve 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama maruziyet, ilgili yönetmelikteki sınır değerle karşılaştırılır.