Termal Konfor Ölçümü Nedir?
Termal konfor ölçümü, işyeri ortamında çalışanların fiziksel ve psikolojik açıdan rahat çalışabilmesi için gerekli olan sıcaklık, nem, hava akımı ve radyant ısı koşullarının uluslararası standartlara göre ölçülmesi ve değerlendirilmesidir. Termal konfor, çalışanın ortamdan ne çok sıcak ne de çok soğuk hissetmediği, üretken çalışabildiği koşulları ifade eder.
Kipdaş Mühendislik olarak TÜRKAK akreditasyonumuz (AB-0968-T) ve T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgemiz (No: 388) ile termal konfor ölçümlerini TS EN ISO 7730 (PMV/PPD) ve TS EN ISO 7243 (WBGT) standartlarına uygun şekilde gerçekleştiriyoruz. Akredite raporlarımız iş müfettişi denetimlerinde ve İSG yönetim sistemi süreçlerinde resmi geçerliliğe sahiptir.
Yasal Dayanak ve Mevzuat
Termal konfor ölçümü, Türkiye’de birden fazla yasal düzenleme çerçevesinde değerlendirilmektedir.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik
17 Temmuz 2013 tarih ve 28710 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmeliğin Ek-1 bölümü, madde 19’da şu hüküm yer alır: “İşyerlerinde termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek, çalışanların fiziksel ve psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olması esastır. Çalışılan ortamın sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadıkları güce uygun olması sağlanır.”
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik
27 Ocak 2023 tarih ve 32086 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelik kapsamında, termal konfor ölçümleri yalnızca İSGÜM Yeterlik Belgesi’ne sahip ve TÜRKAK akreditasyonuna sahip laboratuvarlar tarafından yapılabilir.
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
Kanunun 4. maddesi, işverenin çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirler. Termal konfor riskleri, risk değerlendirmesi sürecinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Termal Konforu Etkileyen Faktörler
Termal konfor, hem çevresel hem de kişisel faktörlerin birlikte değerlendirilmesi gereken karmaşık bir denklemdir. Tek bir parametreye odaklanmak yetersiz kalır.
Çevresel Faktörler
- Ortam Sıcaklığı: Hava sıcaklığı; °C cinsinden ölçülen kuru termometre değeri
- Bağıl Nem: Havanın su buharı doygunluğunun yüzdesi (%RH)
- Hava Akım Hızı: Çalışma ortamındaki hava hareketi (m/s)
- Radyant Isı: Sıcak veya soğuk yüzeylerden yayılan ısı (küresel sıcaklık)
Kişisel Faktörler
- Giyim İzolasyonu (clo): Çalışanın üzerindeki giysinin ısı yalıtım değeri
- Metabolik Hız (met): Yapılan işin gerektirdiği fiziksel aktivite seviyesi
- Yaş, cinsiyet, kilo, sağlık durumu
- Bulunulan coğrafi konum ve iklim koşulları
WBGT, PMV ve PPD İndisleri
Termal konfor değerlendirmesinde uluslararası kabul görmüş üç temel indis kullanılır. Her biri farklı bir amaca hizmet eder.
WBGT İndisi (Wet Bulb Globe Temperature)
WBGT, Türkçe karşılığıyla “Yaş Hazne Küresel Sıcaklık” indisi, kişinin maruz kaldığı ısı baskısını gösteren deneysel bir indekstir. Yaş hazne sıcaklığı, küresel sıcaklık ve kuru hava sıcaklığının ağırlıklı ortalamasıyla hesaplanır. TS EN ISO 7243 standardına göre özellikle sıcak çalışma ortamlarındaki ısı stresinin değerlendirilmesi için kullanılır.
WBGT değerleri sınır aşıldığında işveren ya çalışma koşullarını değiştirmek (ortam iyileştirmesi, faaliyet seviyesi azaltımı, çalışma süresi düzenlemesi, kişisel koruyucu kullanımı) ya da daha detaylı ısı baskı analizi yapmak zorundadır.
PMV İndisi (Predicted Mean Vote)
PMV, “Öngörülen Ortalama Oy” anlamına gelir ve ısıl konfora etkiyen kişisel ve çevresel faktörlerin matematiksel olarak ifade edildiği değerdir. İnsan vücudunun ısı dengesini temel alarak, geniş bir grup insanın termal algı puanlarının ortalamasını öngörür. PMV ölçeği -3 ile +3 arasında değişir:
- -3: Çok soğuk
- -2: Soğuk
- -1: Serin
- 0: Nötr (ideal termal konfor)
- +1: Az sıcak
- +2: Sıcak
- +3: Çok sıcak
PMV değerinin -0.5 ile +0.5 arasında olması ideal termal konfor olarak kabul edilir. PMV değerinin +2’den yüksek olması durumunda ısı baskısı söz konusudur ve WBGT ölçümü ile ilave değerlendirme yapılması gerekir.
PPD İndisi (Predicted Percentage Dissatisfied)
PPD, “Öngörülen Memnuniyetsizlik Yüzdesi” anlamına gelir. PMV değeri kullanılarak ortamdaki insanların yüzde kaçının ısıl ortamdan memnuniyetsiz olduğunu ortaya koyan indekstir. Termal konfor açısından PPD değerinin %10’un altında olması idealdir.
Uluslararası standartlara göre, tipik uygulamalarda %80 kabul edilebilirlik (PPD %20) yeterli olabilirken, yüksek termal konfor standardının hedeflendiği detaylı çalışmalarda bu limit %90 kabul edilebilirliğe (PPD %10) çıkmaktadır.
Lokal Termal Memnuniyetsizlik
Bir kişinin vücut ısısı termal nötr olsa bile, vücudun bir bölümü yerel olarak termal konforsuz koşullarda rahatsızlık hissedebilir. Bu durum sıcaklığı artırarak veya düşürerek giderilemez; lokal kaynaklı aşırı ısıtma veya soğutma etkilerinin ortadan kaldırılması gerekir.
Lokal Termal Memnuniyetsizliğin Dört Ana Kaynağı
- Hava Akımı (Cereyan): Vücudun yerel rüzgarla soğuması; özellikle ense, omuz ve ayak bölgesinde rahatsızlık
- Asimetrik Radyasyon: Vücudun bir tarafının sıcak yüzeyle, diğer tarafının soğuk yüzeyle karşılaşması
- Yüksek Dikey Sıcaklık Farkı: Soğuk ayakların ve sıcak başın aynı anda hissedilmesi
- Döşeme Sıcaklığı: Zeminin çok sıcak veya çok soğuk olması nedeniyle ayak rahatsızlığı
Sıcak Ortamın Çalışan Sağlığına Etkileri
Aşırı sıcak ortamlarda uzun süreli çalışma, çalışan sağlığı ve iş performansı üzerinde ciddi olumsuz etkiler yaratır.
- Aşırı uyku hali ve sürekli yorgunluk
- Vücut sıcaklığı 41 °C’ye yükselirse ısı çarpması riski
- Tansiyon düşmesi ve baş dönmesi
- Vücut direncinin düşmesi ve enfeksiyon riski artışı
- Aşırı terleme sonucu su ve tuz kaybı ile ısı krampları
- Çalışma veriminin belirgin şekilde düşmesi
- Kaşıntıya yol açan kırmızı lekeler (miliaria rubra)
- Moral bozukluğu ve aşırı duyarlılık
- Konsantrasyon bozuklukları ve iş kazası riski artışı
Soğuk Ortamın Çalışan Sağlığına Etkileri
Soğuk çalışma ortamları da en az sıcak ortamlar kadar tehlikelidir ve genellikle göz ardı edilir.
- Dikkat dağılması, bedensel ve zihinsel verimin düşmesi
- Derinin soğuması ve kan dolaşımının yavaşlaması
- Kanın iç organlara doğru çekilmesi
- Hafif ürperme ve titreme
- Beslenme ve enerji gereksiniminin artması
- El becerisinin azalması (motor performans kaybı)
- Donma riski (özellikle dış mekan çalışmalarında)
- Solunum yolu enfeksiyonlarına yatkınlık artışı
Termal Konfor Ölçüm Süreci
1. Aşama: İşyeri Etüdü ve Risk Değerlendirmesi
İşletmenin türü, faaliyet alanı, çalışma alanları ve potansiyel ısıl stres kaynakları belirlenir. İSG uzmanı ile koordineli şekilde ölçüm planı oluşturulur.
2. Aşama: Ölçüm Standardının Belirlenmesi
Orta dereceli termal ortamlar için TS EN ISO 7730 standardı (PMV/PPD), sıcak çalışma ortamları için TS EN ISO 7243 (WBGT) standardı uygulanır. Bazı ortamlarda her iki standart birlikte değerlendirilir.
3. Aşama: Saha Ölçümleri
Kalibrasyonlu profesyonel termal konfor analizörleri (Delta OHM HD32.3, QuestTemp 36 vb. seviyede cihazlar) ile aşağıdaki parametreler eş zamanlı ölçülür:
- Hava sıcaklığı (kuru termometre)
- Küresel sıcaklık (radyant ısı)
- Yaş hazne sıcaklığı
- Bağıl nem
- Hava akım hızı
- Doğal terleme yaş hazne sıcaklığı
4. Aşama: Kişisel Parametrelerin Belirlenmesi
Çalışanın iş gereği giydiği giysi (clo değeri) ve yaptığı işin metabolik hızı (met değeri) ile fiziksel aktivite düzeyi belirlenir. Bu değerler PMV hesaplamasında kullanılır.
5. Aşama: Hesaplama ve Değerlendirme
Ölçüm verileri ile kişisel parametreler birleştirilerek PMV, PPD ve WBGT değerleri hesaplanır. Sonuçlar yönetmelik sınır değerleri ve uluslararası referanslarla karşılaştırılır.
6. Aşama: Raporlama ve Tedbirlerin Önerilmesi
Detaylı rapor; ölçüm yapılan noktalar, sonuçlar, değerlendirme ve gerekli iyileştirme önerilerini içerir. İşveren için aksiyon planı sunulur.
Hangi Sektörler Termal Konfor Ölçümüne İhtiyaç Duyar?
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik kapsamında tüm işyerleri termal konfor şartlarını sağlamakla yükümlüdür. Ancak özellikle aşağıdaki sektörlerde termal stres riski yüksektir.
Sıcak Ortam Riski Taşıyan Sektörler
- Metal Sanayi: Demir-çelik fabrikaları, döküm tesisleri, sıcak haddehane operasyonları
- Cam ve Seramik: Cam fırınları, seramik üretim tesisleri
- Pişirme ve Fırın Sanayi: Ekmek fabrikaları, simit fırınları, fast food mutfakları
- Enerji Sektörü: Termik santral kazan daireleri, jeneratör odaları
- Çamaşırhane ve Kuru Temizleme: Otel ve hastane çamaşırhaneleri
- Mutfaklar: Restoran, otel ve toplu yemek mutfakları
- İnşaat: Yaz aylarında açık alan çalışmaları, asfalt serim ekipleri
- Madencilik: Yer altı maden ocakları, jeotermal sahalar
Soğuk Ortam Riski Taşıyan Sektörler
- Soğuk Depo İşletmeleri: Gıda lojistiği, dondurulmuş ürün depoları
- Et ve Süt Ürünleri: Mezbahalar, peynir üretim tesisleri
- Dondurma ve Donmuş Gıda: Üretim ve paketleme alanları
- Buz Pisti ve Soğutmalı Tesisler: Spor ve eğlence işletmeleri
- Kış Aylarında Açık Alan: İnşaat, lojistik, tarım çalışanları
Orta Dereceli Termal Ortam Riskleri
- Ofis ve Çağrı Merkezleri: Klimadan kaynaklı lokal rahatsızlıklar
- Tekstil: Sıcaklık ve nem kontrolünün kritik olduğu üretim alanları
- Sağlık Tesisleri: Hastane koğuşları, ameliyathaneler
- Eğitim Kurumları: Sınıflar, laboratuvarlar
- Veri Merkezleri: Sunucu odaları ve teknik personel alanları
İşveren Tarafından Alınabilecek Tedbirler
Termal konfor sorunları, doğru tedbirlerle önemli ölçüde giderilebilir. Tedbirler üç ana kategori altında toplanabilir.
Mühendislik Kontrolleri (Kaynakta Kontrol)
- Sıcak yüzeylerin yansıtıcı malzeme (alüminyum levha) ile izole edilmesi
- Yüksek ısı yayan ekipmanların ayrı bölmelere alınması
- Vantilatör ve klima sistemleriyle yapay havalandırma
- Isınan havanın çatıdan tahliye edilmesi için uygun delikler
- Temiz hava girişi için yeterli kapı ve pencere
- Lokal soğutma sistemleri (spot cooling) kurulması
- Yalıtım malzemeleri ile bina kabuğu iyileştirmesi
- Nemli ortamlarda nem alıcı sistemler kullanılması
İdari Kontroller
- Çalışma sürelerinin sıcaklığa göre düzenlenmesi
- Sıcak saatlerde dinlenme molalarının artırılması
- Çalışan rotasyonu ile maruziyet süresinin sınırlandırılması
- İşin daha az enerji harcanarak yapılabilecek şekle getirilmesi
- Sıvı içecek (su, ayran) ve tuzlu gıdaların temin edilmesi
- Periyodik sağlık taramalarının yapılması
- Çalışanların termal stres belirtileri konusunda eğitilmesi
Kişisel Koruyucu Donanım (KKD)
- Çalışma koşullarına uygun yansıtıcı veya soğutuculu giysi temini
- Soğuk ortamlarda termal iç giyim ve eldiven
- Sıcak ortamlarda hafif, nefes alabilen kumaşlar
- Güneş ışınımına maruz kalanlar için baş koruması
- Yüksek nem ortamlarında hızlı kuruyan kıyafetler
Termal Konfor Ölçümü Yaptırmamanın Sonuçları
İşveren, 6331 sayılı kanun ve bağlı yönetmelikler gereği termal konfor risklerini değerlendirmek ve gerekli ölçümleri yaptırmakla yükümlüdür. Yükümlülüklere uyulmaması durumunda:
- İş müfettişi denetimlerinde idari para cezası uygulanır
- Çalışan sağlığı kaynaklı tazminat davalarında işveren sorumlu tutulur
- İş kazası halinde cezai sorumluluk gündeme gelir
- ISO 45001 İSG Yönetim Sistemi sertifikasyonları etkilenir
- Çalışan verimliliğinde belirgin düşüş yaşanır
- İşgücü kaybı ve devamsızlık oranları artar
- Yüksek personel devir hızı (turnover) maliyetleri oluşur
Neden Kipdaş Mühendislik?
- TÜRKAK Akreditasyonu (TS EN ISO/IEC 17025:2017, AB-0968-T)
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgesi (No: 388)
- TS EN ISO 7730 (PMV/PPD) ve TS EN ISO 7243 (WBGT) standartlarında akreditasyon
- 2012’den bu yana faaliyet gösteren güvenilir laboratuvar
- Profesyonel termal konfor analizörleri ile eş zamanlı çoklu parametre ölçümü
- Kalibrasyon belgeli son teknoloji cihazlar
- İSG uzmanları ile koordineli çalışma deneyimi
- Detaylı, anlaşılır ve aksiyon odaklı raporlama
- Mikroklima haritalandırma ve çoklu nokta değerlendirmesi
- İstanbul merkezli, Türkiye geneline saha hizmeti
- EA ve ILAC ile çok taraflı anlaşma çerçevesinde uluslararası geçerlilik
Sıkça Sorulan Sorular
Termal konfor ölçümü tüm işyerlerinde zorunlu mu?
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik kapsamında tüm işyerlerinin termal konfor şartlarını sağlaması esastır. Risk değerlendirmesinde termal stres riski tespit edilen işyerlerinde periyodik ölçüm yapılması zorunludur. Özellikle sıcak metal işleme, cam, fırın ve soğuk depo gibi sektörlerde ölçüm yaptırmamak yasal yaptırımlara yol açar.
WBGT ile PMV ölçümü arasındaki fark nedir?
WBGT (TS EN ISO 7243) ısı stresi riskinin değerlendirildiği, özellikle sıcak çalışma ortamlarında uygulanan bir indekstir. Çalışanın maruz kaldığı toplam ısı yükünü tek bir sayısal değerle ifade eder. PMV (TS EN ISO 7730) ise orta dereceli termal ortamlarda termal konforun analitik değerlendirmesini yapar; ofis, hastane, okul gibi mekanlar için uygundur. PMV +2’den yüksekse otomatik olarak WBGT ölçümü gerekir.
Termal konfor ölçümü ne sıklıkla yapılmalı?
Yönetmelik belirli bir periyot belirtmez; risk değerlendirmesine göre yapılmasını öngörür. Genel uygulama olarak yılda en az bir kez, özellikle yaz ve kış aylarında ayrı ayrı ölçüm yaptırılması önerilir. İklimlendirme sisteminde değişiklik, yeni makine kurulumu, üretim hattı revizyonu veya yapı tadilatından sonra ölçümün tekrarlanması gerekir.
Hangi parametreler ölçülmelidir?
Tam bir termal konfor değerlendirmesi için altı parametre ölçülür: hava sıcaklığı (kuru termometre), küresel sıcaklık (radyant ısı), yaş hazne sıcaklığı, bağıl nem, hava akım hızı ve atmosferik basınç. Bunlara ek olarak kişisel parametreler olarak çalışanın giysi yalıtım değeri (clo) ve metabolik hızı (met) belirlenir. Tüm parametreler eş zamanlı ölçüldüğünde sağlıklı sonuç elde edilir.
PMV’nin ideal değeri nedir?
PMV ölçeği -3 (çok soğuk) ile +3 (çok sıcak) arasında değişir. Termal konfor açısından ideal aralık -0.5 ile +0.5 arasıdır; bu aralıkta PPD değeri yaklaşık %10’un altında kalır. PMV değeri 0 olduğunda termal nötr durumdan söz edilir. -2 ile +2 arası kabul edilebilir; -2 ve +2’nin dışına çıkıldığında ciddi termal rahatsızlık başlar.
WBGT sınır değerleri nedir?
WBGT sınır değerleri çalışanın iklime alışkın olup olmadığına, yapılan işin metabolik hızına (hafif, orta, ağır iş) ve dinlenme oranına göre değişir. Hafif iş için iklime alışkın çalışanlarda WBGT 30 °C civarında üst sınırdır; ağır işlerde bu değer 25-26 °C’ye düşer. Sınır aşıldığında ya ortam koşulları iyileştirilmeli ya da çalışma-dinlenme oranları yeniden düzenlenmelidir.
Termal konfor ölçümünü kimler yapabilir?
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik gereği termal konfor ölçümleri yalnızca İSGÜM Yeterlik Belgesi’ne sahip ve TÜRKAK tarafından akredite edilmiş laboratuvarlar tarafından yapılabilir. Yetkisiz kişi veya kuruluşların raporları resmi olarak geçerli sayılmaz. Kipdaş Mühendislik hem İSGÜM yeterlik belgesi (No: 388) hem TÜRKAK akreditasyonuna (AB-0968-T) sahiptir.
Ofisimde personel sürekli üşüyor veya terliyor; ne yapmalıyım?
Personelin lokal termal memnuniyetsizlik yaşaması yaygın bir durumdur ve sıcaklığı tek başına değiştirmek çoğunlukla çözüm olmaz. Çünkü sorunun kaynağı asimetrik radyasyon, hava akımı (cereyan), dikey sıcaklık farkı veya döşeme sıcaklığı olabilir. Mikroklima haritalandırma çalışmasıyla farklı oturma noktalarındaki PMV/PPD değerleri ölçülerek sorunun gerçek kaynağı belirlenir ve hedefli iyileştirme önerilebilir.
İletişim ve Hizmet Talebi
İşyerinizde termal konfor ölçümü, ısı stresi değerlendirmesi (WBGT) ve mikroklima haritalandırma hizmetleri hakkında detaylı bilgi almak; keşif ve teklif talebinde bulunmak üzere bize ulaşabilirsiniz. İSGÜM yetkili uzman ekibimiz, ihtiyacınıza uygun çözümü en kısa sürede sunacaktır.
- Telefon: +90 212 482 0040 / +90 212 554 5891
- E-Posta: info@kipdasmuhendislik.com