Kimyasal Madde Maruziyeti ve Ortam Gaz Ölçümü Nedir?
Kimyasal madde maruziyeti ve ortam gaz ölçümü, çalışma ortamındaki havada bulunan zararlı kimyasal maddelerin, gazların, buharların ve partiküllerin konsantrasyonunu tespit eden bilimsel bir iş hijyeni faaliyetidir. Bu ölçümler hem çalışanların solunum bölgesindeki kişisel maruziyeti hem de ortamın genel kimyasal yükünü ortaya koyar.
Kipdaş Mühendislik olarak TÜRKAK akreditasyonu (AB-0968-T) ve T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgesi (No: 388) kapsamında akredite metotlarla kimyasal madde ölçümleri gerçekleştiriyoruz. Ölçümlerimiz; konaklama tesisleri, eğlence ve organizasyon mekânları, yeme-içme işletmeleri ve endüstriyel tesisler dahil olmak üzere geniş bir sektör yelpazesine hizmet vermektedir.
Kimyasal Madde Maruziyeti Neden Ölçülür?
20 Haziran 2012 tarihli 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile bu kanuna bağlı Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenlere çalışanların kimyasal maddelere maruziyetini düzenli olarak ölçtürme yükümlülüğü getirir. Yönetmeliğin 7. maddesi (h) bendi açıkça şunu vurgular:
“İşveren, çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasal maddelerin düzenli olarak ölçümünün ve analizinin yapılmasını sağlar.”
Ortam gaz ölçümleri yalnızca yasal bir gereklilik değildir. Aynı zamanda meslek hastalıklarının önlenmesi, iş kazalarının azaltılması ve patlayıcı ortam risklerinin yönetilmesi için kritik bir araçtır. Çalışma ortamında bulunabilen zehirli, boğucu veya patlayıcı gazlar; çoğu zaman renksiz ve kokusuz oldukları için insan duyuları ile fark edilmez. Bu nedenle bilimsel ölçüm, tek güvenilir tespit yöntemidir.
Kimyasal Maruziyetin Sağlık Üzerindeki Etkileri
- Akut zehirlenmeler ve solunum yolu rahatsızlıkları
- Kronik akciğer hastalıkları (KOAH, mesleki astım, pnömokonyoz)
- Kanserojen ve mutajen madde kaynaklı uzun vadeli hastalıklar
- Sinir sistemi hasarları ve nörolojik bozukluklar
- Üreme sistemi üzerinde toksik etkiler
- Cilt tahrişi, alerjik reaksiyonlar ve dermatolojik sorunlar
Ortam Kimyasal Gaz Ölçümleri Nasıl Yapılır?
Kimyasal madde ölçümleri iki temel yöntemle gerçekleştirilir: kişisel maruziyet ölçümü ve ortam ölçümü. Her iki yöntem birbirini tamamlayıcıdır ve risk değerlendirmesinin niteliğine göre seçilir.
Kişisel Maruziyet Ölçümü
Çalışanın yaka hizasına takılan bir kişisel dozimetre vasıtasıyla, solunum bölgesindeki kimyasal madde veya partikül madde miktarı tespit edilir. Solunum bölgesi; merkezi kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin, başın ön kısmında kalan yarısı olarak tanımlanır. Bu yöntem 8 saatlik bir çalışma günü referans alınarak yapılır ve gerçek maruziyet seviyesini gösterir.
Ortam Ölçümü
Ortam ölçümleri, çalışmanın en aktif ve buharlaşmanın veya tozumanın en fazla olduğu zamanlarda yapılmalıdır. Ölçüm zamanının belirlenmesinde temizlik ve bakım şartlarının değişimleri de gözetilir. Ortam ölçümü, alanın genel kimyasal yükünü ortaya koyar ve havalandırma sistemlerinin etkinliğini değerlendirmeye yardımcı olur.
Ölçüm Öncesi Hazırlık Süreci
- İşyerinde kullanılan kimyasalların Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS) incelenir
- Risk değerlendirmesi raporu gözden geçirilir
- Olası gaz ve buhar türleri ön analizle belirlenir
- Uygun numune alma medyası (aktif karbon tüp, silikajel, dedektör tüp) seçilir
- Vardiya planı ve üretim yoğunluğu dikkate alınarak ölçüm zamanı planlanır
Kipdaş Mühendislik Akreditasyon Kapsamı: Hangi Gazları Ölçüyoruz?
TÜRKAK ve İSGÜM akreditasyonlarımız kapsamında, ulusal ve uluslararası standartlara uygun aşağıdaki kimyasal etken ölçümlerini gerçekleştiriyoruz.
Karbon Monoksit (CO) Ölçümü
Karbon monoksit renksiz, kokusuz ve zehirli bir gazdır. Eksik yanma sonucu ortaya çıkar; özellikle kapalı ortamlarda, otopark giriş-çıkışlarında, mutfak bacalarında, kazan dairelerinde ve forklift kullanılan depolarda kritik risk oluşturur. NIOSH NMAM 6604 metoduyla elektrokimyasal hücre kullanılarak ölçüm yapılır. Konaklama tesisleri ve yeme-içme işletmeleri için CO ölçümü hayati önem taşır.
Oksijen (O₂) Ölçümü
Kapalı veya yarı kapalı ortamlarda oksijen seviyesinin %19,5’in altına düşmesi boğulma riski yaratır. Tank temizliği, kuyu ve menhol çalışmaları, soğuk hava depoları ve fermantasyon alanlarında oksijen ölçümü zorunludur. NIOSH NMAM 6601 metoduyla akredite oksijen tayini yapılmaktadır.
Hidrojen Sülfür (H₂S) Ölçümü
Çürük yumurta kokusuyla tanınan hidrojen sülfür son derece zehirli bir gazdır. Atık su arıtma tesisleri, kanalizasyon sistemleri, kâğıt fabrikaları ve petrokimya tesislerinde yoğunlaşır. Yüksek konsantrasyonlarda koku alma duyusunu felç ettiği için tehlikesi katlanır. İşletme içi akredite metot (TL.YTNM-050 Rev.02) ile elektrokimyasal hücre yöntemi kullanılarak ölçülür.
Metan (CH₄) %LEL Ölçümü
Metan; renksiz, kokusuz ve son derece patlayıcı bir gazdır. Doğalgaz tesisatları, biyogaz tesisleri, atık alanları ve maden ortamlarında patlama riski oluşturur. Alt Patlama Sınırı (LEL) ölçümü, katalitik hücre metoduyla yapılır ve patlayıcı ortam değerlendirmelerinin temelini oluşturur.
Hidrojen Gazı Ölçümü
Hidrojen gazı endüstriyel akü şarj odaları ve forklift şarj istasyonlarında patlama eşik seviyesine ulaşabilir. Yanıcı ve patlayıcı etkisinin yanında boğucu özelliği de bulunur. Renksiz ve kokusuz olduğundan duyu organlarıyla tespit edilemez; havadan hafif olması nedeniyle odanın en yüksek noktasında birikir. Bu özelliği nedeniyle ölçüm noktalarının doğru seçimi kritik öneme sahiptir.
Karbondioksit (CO₂) Ölçümü
Karbondioksit özellikle iç hava kalitesinin önemli bir göstergesidir. Yüksek CO₂ seviyeleri yetersiz havalandırmanın işaretidir ve baş ağrısı, konsantrasyon kaybı, halsizlik gibi semptomlara yol açar. Ofisler, oteller, restoranlar ve eğlence mekânları için düzenli ölçüm yapılması önerilir.
VOC (Uçucu Organik Bileşik) Ölçümü
Uçucu Organik Bileşikler (VOC); organik yapıda, kaynama noktası düşük ve kolay buharlaşabilen bileşiklerdir. Boya, vernik, tiner, yapıştırıcı, temizleyici ve dezenfektanlar VOC kaynaklarının başında gelir. Benzen, toluen, ksilen, formaldehit ve aseton gibi VOC’ler hem kanserojen etki gösterebilir hem de patlayıcı ortam oluşturabilir. ASTM D4490-23 standardı ile renk karşılaştırma metodu kullanılarak akredite ölçüm yapılmaktadır.
Toz Ölçümü (Toplam ve Solunabilir)
HSE-MDHS 14/3 metoduyla gravimetrik analiz yapılır. Solunabilir toz akciğerlerin alveolar bölgesine ulaşabilen ince partikülleri ifade ederken, toplam toz tüm partikül yükünü kapsar. Tekstil, inşaat, gıda, ahşap işleme ve mermer sektörlerinde kritik bir parametredir.
Kimyasal Madde Sınır Değerleri: TLV, TWA, STEL ve PEL
Ölçüm sonuçlarının doğru yorumlanması için uluslararası kabul görmüş sınır değerlerin bilinmesi gerekir. Endüstride kullanılan pek çok kimyasal madde için çalışanların sağlığının korunması amacıyla her bir maddenin fiziksel ve kimyasal özellikleri de göz önünde bulundurularak işyeri ortam havasında bulunmasına müsaade edilen sınır değerler oluşturulmuştur.
TLV-TWA (Eşik Sınır Değer – Zaman Ağırlıklı Ortalama)
Günde 8, haftada 40 saat çalışma süresince uzun süreli ve tekrar edilebilen maruziyetlerde çalışanların sağlığını bozmayacak zaman ağırlıklı ortalama konsantrasyondur. ACGIH (Amerikan Hükümeti Endüstri Hijyenistleri Konferansı) tarafından belirlenir ve kronik etkilere karşı koruma sağlar.
TLV-STEL (Eşik Sınır Değer – Kısa Süreli Maruziyet Sınırı)
Bir çalışma gününün herhangi bir anında aşılmaması gereken 15 dakikalık zaman ağırlıklı ortalama maruziyet sınırıdır. Maruziyetler 15 dakikadan uzun olmamalı ve bir günde 4 defadan fazla tekrarlanmamalıdır. Ardı ardına gelen maruziyetler arasındaki süre en az 60 dakika olmalıdır.
OSHA PEL ve NIOSH REL
OSHA tarafından belirlenen müsaade edilen maruziyet sınır değerleri OSHA PEL, NIOSH önerilen maruziyet seviyesi olan REL değeri bulunmakta olup; hacim birimi ppm (cm³/m³), ağırlık birimi mg/m³ olarak kullanılmaktadır. Türkiye’de Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ekinde yer alan sınır değerlerde TWA ve STEL değerleri esas alınır.
Hangi Sektörlerde Kimyasal Madde Ölçümü Zorunludur?
6331 sayılı kanun kapsamına giren ve kimyasal maddelerin bulunduğu, kullanıldığı veya herhangi bir şekilde işlem gördüğü tüm işyerleri ölçüm yaptırmakla yükümlüdür. Aşağıda öne çıkan sektörler yer almaktadır.
Konaklama Tesisleri ve Oteller
- Mutfak ve LPG kullanılan alanlarda karbon monoksit ve doğalgaz ölçümü
- Çamaşırhane ve kuru temizleme alanlarında VOC ölçümü
- Havuz teknik hacimlerinde klor gazı ölçümü
- Jeneratör ve kazan dairelerinde egzoz gazı ölçümü
- Genel mekânlarda iç hava kalitesi ve CO₂ takibi
Yeme-İçme İşletmeleri ve Mutfaklar
- Ocak ve fırın bölgelerinde CO ve NO₂ ölçümü
- Soğuk hava depolarında amonyak (NH₃) ölçümü
- Bulaşıkhane ve temizlik alanlarında klor bileşikleri tayini
- Havalandırma sistemi etkinlik değerlendirmesi
Eğlence ve Organizasyon Mekânları
- Sis makinesi kullanılan alanlarda glikol ve VOC ölçümü
- Yoğun kişi sirkülasyonunda CO₂ ve iç hava kalitesi takibi
- Otopark giriş çıkışlarında karbon monoksit ölçümü
- Mutfak ve bar bölgelerinde gaz tesisat güvenliği
Endüstriyel ve Üretim Tesisleri
- Kimya, ilaç ve boya sektöründe VOC ve solvent ölçümü
- Metal işleme atölyelerinde kaynak dumanı ve ağır metal partikülleri
- Atık su arıtma tesislerinde H₂S ve metan ölçümü
- Akü ve şarj odalarında hidrojen gazı tayini
- Tekstil ve baskı tesislerinde toz ve formaldehit ölçümü
Kipdaş Mühendislik’i Kimyasal Madde Ölçümünde Tercih Etmek İçin Nedenler
- TÜRKAK Akreditasyonu: TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardına göre AB-0968-T numarasıyla akredite laboratuvarımız uluslararası geçerliliğe sahiptir.
- İSGÜM Yeterlik Belgesi: T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan alınan 388 numaralı yeterlik belgesi ile yasal raporlama yetkisi sağlıyoruz.
- Çevre Bakanlığı Yetkisi: Y-34/305/2022 numaralı Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlik Belgesi ile çevresel raporlamalarda da yetkiliyiz.
- Akredite Metotlar: NIOSH NMAM, ASTM, HSE-MDHS ve TS EN ISO standartlarına dayalı bilimsel yöntemlerle çalışıyoruz.
- Deneyimli Ekip: 2012’den bu yana sektörde iş hijyeni ölçüm, test ve analiz hizmeti veriyoruz.
- Detaylı Raporlama: Raporlarımız hem yasal denetimlerde hem de iş güvenliği uzmanı değerlendirmelerinde eksiksiz dayanak sağlar.
- Hızlı ve Esnek Servis: İstanbul merkezli yapımızla Türkiye genelinde hizmet veriyoruz.
Ölçüm Sonrası Süreç: Rapor ve Aksiyon Planı
Saha çalışmasının ardından numuneler akredite laboratuvarımızda analiz edilir ve detaylı bir teknik rapor hazırlanır. Rapor; ölçüm noktaları, kullanılan cihazlar, metotlar, sonuçlar, ulusal ve uluslararası sınır değerlerle karşılaştırma ve uygunluk değerlendirmesini içerir.
Mesleki maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı her durumda işveren, bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri almakla yükümlüdür. Bu kapsamda alınabilecek tedbirler şunlardır:
- Kaynakta kontrol: Daha az tehlikeli kimyasalla ikame (substitusyon)
- Mühendislik kontrolleri: Lokal havalandırma, kapalı sistem üretim, ayırma
- İdari kontroller: İş rotasyonu, maruziyet süresinin azaltılması
- Kişisel koruyucu donanım (KKD): Solunum maskeleri, geçirgen olmayan kıyafetler
- Sağlık gözetimi ve düzenli kontrol ölçümleri
Sıkça Sorulan Sorular
Kimyasal madde maruziyeti ölçümü hangi sıklıkta yapılmalıdır?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, ölçümlerin risk değerlendirmesine bağlı olarak düzenli aralıklarla yapılmasını şart koşar. Genel uygulamada yıllık periyodik ölçümler önerilir. Ancak proseslerde değişiklik, yeni kimyasal kullanımı, üretim kapasitesi artışı veya havalandırma sisteminde değişiklik olduğunda ölçümler tekrarlanmalıdır.
Ortam ölçümü ile kişisel maruziyet ölçümü arasındaki fark nedir?
Ortam ölçümü, çalışma alanının genel havasındaki kimyasal konsantrasyonu belirler ve havalandırma etkinliğini değerlendirir. Kişisel maruziyet ölçümü ise çalışanın yaka hizasına takılan dozimetre ile solunum bölgesindeki gerçek maruziyeti tespit eder. Yasal raporlamalarda her iki yöntem de tamamlayıcı olarak kullanılır.
VOC ölçümü ile ortam gaz ölçümü aynı şey midir?
Hayır. VOC ölçümü özellikle uçucu organik bileşiklerin (benzen, toluen, ksilen, formaldehit, aseton vb.) tayinine odaklanır ve genellikle aktif karbon tüp ile numune alınıp laboratuvarda GC-MS analizi yapılır. Ortam gaz ölçümü ise karbon monoksit, hidrojen sülfür, metan, oksijen gibi inorganik gazları kapsar ve sahada anlık cihazlarla ya da dedektör tüplerle gerçekleştirilebilir. Kipdaş Mühendislik her iki ölçüm türünü de akredite olarak sunar.
Kimyasal madde ölçümü yapılmazsa hangi yaptırımlar uygulanır?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında ölçüm yaptırmayan işverenlere idari para cezası uygulanır. Bunun yanında olası bir iş kazası veya meslek hastalığında işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu büyük ölçüde artar. SGK rücu davaları, tazminat yükümlülükleri ve işyerinin faaliyetinin durdurulması gibi sonuçlarla karşılaşılabilir.
Ölçüm sonuçları sınır değerin üzerinde çıkarsa ne yapmalıyım?
Yönetmeliğe göre sınır değerlerin aşılması durumunda işveren derhal koruyucu ve önleyici tedbirleri almak zorundadır. Öncelikle risk değerlendirmesi güncellenir; ardından öncelik sırasıyla ikame, mühendislik kontrolleri, idari önlemler ve son olarak kişisel koruyucu donanım uygulanır. Tedbirlerin etkinliğini doğrulamak için kontrol ölçümleri yapılmalıdır.
Kipdaş Mühendislik hangi şehirlerde hizmet veriyor?
İstanbul Zeytinburnu merkezli laboratuvarımızdan Türkiye’nin tüm illerine kimyasal madde maruziyeti ve ortam gaz ölçümü hizmeti veriyoruz. Akredite saha ekibimiz, gerekli cihaz ve ekipmanlarla tesisinize ulaşır ve ölçümleri yerinde gerçekleştirir.
Kimyasal Madde Ölçümü için Hemen Teklif Alın
Çalışanlarınızın sağlığını korumak ve yasal yükümlülüklerinizi eksiksiz yerine getirmek için Kipdaş Mühendislik’in akredite kimyasal madde maruziyeti ve ortam gaz ölçümü hizmetlerinden yararlanabilirsiniz. Detaylı teklif ve teknik bilgi için bizimle iletişime geçin:
- Telefon: +90 212 482 0040 / +90 212 554 5891
- E-posta: info@kipdasmuhendislik.com