İş Güvenliği Ölçümleri Neden Yasal Zorunluluktur?
İş güvenliği ölçümleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bağlı yönetmelikler çerçevesinde işverenlerin yasal olarak yerine getirmek zorunda olduğu temel yükümlülüklerden biridir. İşyerinde çalışanların maruz kaldığı fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının niteliği ve niceliğinin, yetkili laboratuvarlar tarafından akredite metotlarla ölçülerek belgelenmesi gerekir.
Kipdaş Mühendislik olarak TÜRKAK akreditasyonumuz (AB-0968-T) ve T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgemiz (No: 388) ile iş hijyeni kapsamındaki tüm zorunlu ortam ve kişisel maruziyet ölçümlerini yasal mevzuata tam uyumlu şekilde gerçekleştiriyoruz. Akredite raporlarımız iş müfettişi denetimlerinde, SGK rücu davalarında ve mahkeme süreçlerinde resmi geçerliliğe sahiptir.
İş Güvenliği Ölçümlerinin Yasal Dayanağı
Türkiye’de iş güvenliği ölçümlerinin yasal çerçevesi, birden fazla kanun ve yönetmelik tarafından düzenlenmektedir.
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu – Madde 10
Kanunun 10. maddesi, işverenin risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğünü ve bu sürecin ayrılmaz parçası olarak ölçüm ve analizleri düzenler:
- İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür
- Risk değerlendirmesi sonucu alınacak iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri ile koruyucu donanımlar belirlenir
- İşveren, çalışma ortamına ve çalışanların maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar
- Belirli risklerden etkilenebilecek çalışanların durumu özel olarak değerlendirilir
- Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar ile kadın çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar dikkate alınır
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği
29 Aralık 2012 tarih ve 28512 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmeliğin 8. maddesi 4. fıkrası açıkça belirtir: “Çalışma ortamında bulunan fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarının neden olduğu tehlikeler ile ilgili işyerinde daha önce kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırma çalışması yapılmamış ise risk değerlendirmesi çalışmalarında kullanılmak üzere; bu tehlikelerin nitelik ve niceliklerini ve çalışanların bunlara maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır.”
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik
27 Ocak 2023 tarih ve 32086 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelik, iş hijyeni ölçümlerinin yapılma şartlarını ve laboratuvar yetkilendirme kriterlerini düzenler. Madde 5’e göre işveren:
- Risk değerlendirmesinde yer alan tehlike kaynaklarının niteliğini ve niceliğini ortam ve kişisel maruziyet ölçümleri ile tespit eder
- İş hijyeni ölçümlerini yalnızca yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip laboratuvarlara yaptırır
- Yetkisiz laboratuvarlardan alınan ölçüm sonuçları geçersizdir
- Laboratuvar personeline ön inceleme ve ölçümler süresince eşlik etmesi için iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimini görevlendirir
- Ölçüm kayıtlarını mevzuatta belirlenen sürelere uygun olarak saklar (saklama süresi mevzuatta belirlenmiyorsa en az 10 yıl)
Hangi Durumlarda Ölçüm Tekrarı Zorunludur?
İş Hijyeni Yönetmeliği’nin 5. maddesi 2. fıkrası, ölçümlerin hangi koşullarda mutlaka tekrarlanması gerektiğini açıkça belirtir.
- Kontrol Tedbirlerinin Etkinliği: Alınan koruyucu tedbirlerin etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla
- Ortam veya Maruziyet Değişikliği: İşyeri ortamının veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana geldiğinde
- İş Müfettişi Talebi: İşyerinde iş müfettişlerince gerçekleştirilen teftişlerde istenmesi halinde
- Uzman Gerekliliği: İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi halinde
- Yeni Makine veya Süreç: Yeni üretim hattı, makine veya kimyasal süreç eklendiğinde
- Çalışan Şikayeti: Çalışan veya çalışan temsilcisinin gerekçeli talebi üzerine
- İş Kazası veya Meslek Hastalığı: İş kazası veya meslek hastalığı sonrası inceleme kapsamında
İşveren Yükümlülükleri
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında işverenin yerine getirmesi gereken yükümlülükler kapsamlıdır.
Ölçüm Sürecindeki Yükümlülükler
- Yeterlik belgesine sahip laboratuvarın seçilmesi
- Laboratuvar personeline iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekiminin eşlik etmesi
- İşyerinde kullanılan teknolojiler hakkında bilgi paylaşılması
- Çalışan temsilcisi ile görüşme ortamının sağlanması
- Laboratuvar tarafından hazırlanan plana göre ölçüm yapılmasına izin verilmesi
- Normal çalışma şartlarının korunması, üretim kapasitesinin değiştirilmemesi
- Güvenlik bilgi formları dahil her türlü bilgi ve belgenin sağlanması
Belge ve Kayıt Saklama Yükümlülükleri
- Tüm ölçüm raporlarının basılı ve elektronik kayıtlarının saklanması
- Saklama süresi en az 10 yıl (mevzuat farklı belirlemediği sürece)
- Denetimlerde derhal ibraz edilebilir şekilde dosyalanması
- Çalışan özlük dosyalarına maruziyet kayıtlarının eklenmesi
- Risk değerlendirmesi dosyasında ölçüm sonuçlarının yer alması
Bilgilendirme Yükümlülüğü
- Çalışanların maruz kaldıkları risk seviyeleri konusunda bilgilendirilmesi
- Ölçüm sonuçlarının çalışan temsilcisine iletilmesi
- Kişisel maruziyet bilgilerinin ilgili çalışana ulaştırılması
- Risk azaltıcı tedbirlerin paylaşılması
Zorunlu İş Güvenliği Ölçümleri
İş hijyeni kapsamında iki ana ölçüm kategorisi bulunur: ortam ölçümleri ve kişisel maruziyet ölçümleri. Her ikisinin de doğru kombinasyonda yapılması yasal zorunluluğu karşılar.
Çalışma Ortamı Ölçümleri
- Ortam Toz Ölçümü: Toplam ve solunabilir toz konsantrasyonu (TS EN ISO 689 / MDHS 14/3)
- Ortam Gürültü Ölçümü: İşyerinde ortam gürültü seviyesi (TS ISO 1996-2)
- Ortam Kimyasal Ölçümü: Karbon monoksit, oksijen, hidrojen sülfür, metan ve diğer gazlar
- Ortam Aydınlatma Ölçümü: İşyerlerinde aydınlatma seviyesi (COHSR-928-1-IPG-039)
- Termal Konfor Ölçümü: PMV/PPD (TS EN ISO 7730) ve WBGT (TS EN ISO 7243)
- Ortam VOC Ölçümleri: Uçucu organik bileşikler
- Manyetik Alan Ölçümü: Elektromanyetik alan maruziyeti (TS EN 50413)
Kişisel Maruziyet Ölçümleri
- Kişisel Gürültü Maruziyeti: 8 saatlik kişisel ölçüm (TS EN ISO 9612)
- Titreşim Maruziyeti: El-kol (TS EN ISO 5349-1/2) ve tüm vücut titreşimi (TS ISO 2631-1)
- Gaz Maruziyeti: Dedektör tüp ile gaz ve buhar tayini (ASTM D 4490-23)
- Toz Maruziyeti: Kişisel solunabilir ve toplam toz konsantrasyonu
- Kimyasal Madde Maruziyeti: Spesifik kimyasal kaynaklı maruziyet ölçümleri
2026 Yılı İdari Para Cezaları
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında belirlenen idari para cezaları, her yıl yeniden değerleme oranında (2026 için %43.49) artırılarak güncellenir. 2026 yılı için belirlenen güncel ceza miktarları:
Risk Değerlendirmesi ve Ölçüm İhmalleri
- Risk değerlendirmesi yapmamak (Madde 10): 22.394 TL (eksiklik devam ettiği her ay için tekrar uygulanır)
- Gerekli ölçüm ve analizleri yaptırmamak: 22.394 TL
- Yetkisiz laboratuvardan ölçüm yaptırmak: Ölçüm geçersiz sayılır ve ölçüm yapılmamış kabul edilir
- Ölçüm kayıtlarını saklamamak / denetimde ibraz edememek: 11.197 TL
Diğer İlgili İhmaller
- İş güvenliği uzmanı görevlendirmemek (Madde 6): 33.583 TL (her ay tekrar)
- İşyeri hekimi görevlendirmemek: 33.583 TL (her ay tekrar)
- İSG eğitimi vermemek (Madde 17): 4.479 TL (her çalışan için)
- Çalışanın maruziyet bilgilerini paylaşmamak: 11.197 TL
- İş kazası bildirimini geciktirmek: 22.394 TL
Çevresel Gürültü ile İlgili Cezalar (2872 Sayılı Çevre Kanunu)
- İşyerleri ve atölyeler için standartlara aykırı gürültü: 139.746 TL
- Fabrika, şantiye ve eğlence gürültüsü: 419.509 TL
- Özel Çevre Koruma Bölgelerinde: Tüm cezalar iki kat olarak uygulanır
Ölçüm Yaptırmamanın Diğer Sonuçları
İdari para cezalarının yanı sıra, ölçüm yapılmamasının işveren açısından çok daha geniş kapsamlı hukuki ve mali sonuçları vardır.
- Meslek Hastalığı Tazminat Davaları: Çalışan veya yakınları tarafından açılan davalarda işverenin sorumluluğu kabul edilir
- SGK Rücu Davaları: SGK tarafından ödenen meslek hastalığı ödemelerinin işverenden tahsil edilmesi
- Cezai Sorumluluk: Ağır iş kazası halinde Türk Ceza Kanunu kapsamında sorumluluk
- İşin Durdurulması: Ciddi tehlike halinde Bakanlık tarafından iş yerinin geçici kapatılması
- İSG Yönetim Sistemi Sertifikasyonu: ISO 45001 sertifikasının askıya alınması veya iptali
- Sigorta Prim Artışı: SGK iş kazası ve meslek hastalığı prim oranlarının yükseltilmesi
- İhale Engelleri: Kamu ihalelerinde rekabet dezavantajı
- Tedarik Zinciri Riski: Büyük kurumsal müşterilerin İSG denetimleri
- Çalışan Devir Hızı: Güvenli olmayan ortamlarda personel sirkülasyonu
- Kurumsal İtibar Kaybı: İş kazası haberlerinin kamuoyuna yansıması
Hangi Sektörler Mutlaka Ölçüm Yaptırmalı?
Tehlike sınıfı yüksek ve çok tehlikeli sektörlerde ölçümler özellikle önemlidir. Ancak az tehlikeli sınıftaki işyerleri de risk değerlendirmesi sonucu ölçüm yaptırmakla yükümlü olabilir.
Çok Tehlikeli Sınıf
- Madencilik ve taş ocakları
- İnşaat, yol yapım ve büyük altyapı projeleri
- Demir-çelik, döküm ve metal işleme tesisleri
- Kimya ve petrokimya tesisleri
- Cam ve seramik üretimi
- Enerji santralleri
- Tersaneler ve gemi yapım tesisleri
- Petrol arama ve rafineriler
Tehlikeli Sınıf
- Otomotiv ve yan sanayi
- Tekstil, deri ve konfeksiyon
- Plastik ve kauçuk üretimi
- Gıda işleme ve içecek üretimi
- Mobilya ve ağaç işleme
- Kağıt, ambalaj ve baskı sanayi
- Sağlık kuruluşları ve hastaneler
- Tarım ve hayvancılık işletmeleri
Az Tehlikeli Sınıf
- Ofis ortamları ve plazalar
- Eğitim kurumları
- Perakende mağazalar
- Restoran, kafe ve eğlence işletmeleri
- Oteller ve konaklama tesisleri
- Hizmet sektörü işletmeleri
Yetkili Laboratuvar Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler
İş Hijyeni Yönetmeliği gereği yalnızca İSGÜM Yeterlik Belgesi’ne sahip laboratuvarlar geçerli ölçüm yapabilir. Doğru laboratuvar seçimi için aşağıdaki kriterler göz önüne alınmalıdır.
- İSGÜM Yeterlik Belgesi: T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan alınmış güncel yeterlik belgesi
- TÜRKAK Akreditasyonu: TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardına göre akredite edilmiş olmak
- Parametre Kapsamı: İhtiyaç duyulan ölçüm parametrelerinin akreditasyon kapsamında olması
- Deneyim ve Referanslar: Sektörünüze özgü ölçüm deneyimi
- Cihaz Parkı: Kalibrasyonlu, güncel ve uluslararası izlenebilir cihazlar
- Personel Yetkinliği: İlgili konularda eğitim sertifikalı deney personeli
- Raporlama Kalitesi: Bakanlık formatına uygun, anlaşılır ve detaylı raporlar
- İSG-KATİP Bildirimi: Ölçüm sonuçlarını İSGÜM sistemine eksiksiz işleyen laboratuvar
Neden Kipdaş Mühendislik?
- TÜRKAK Akreditasyonu (TS EN ISO/IEC 17025:2017, AB-0968-T)
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSGÜM Yeterlik Belgesi (No: 388)
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yeterlik Belgesi (Y-34/305/2022)
- Geniş akreditasyon kapsamı (gürültü, titreşim, toz, gaz, aydınlatma, termal konfor, manyetik alan)
- 2012’den bu yana faaliyet gösteren güvenilir laboratuvar
- EA ve ILAC ile çok taraflı anlaşma çerçevesinde uluslararası geçerlilik
- Class 1 sertifikalı, kalibrasyonlu son teknoloji ölçüm cihazları
- İSGÜM yetkinlik belgeli uzman ekip
- İSG-KATİP sistemine eksiksiz bildirim
- Risk değerlendirmesi süreçlerine entegre destek
- Detaylı, anlaşılır ve aksiyon odaklı raporlama
- İstanbul merkezli, Türkiye geneline saha hizmeti
- Hızlı planlama ve esnek randevu sistemi
Sıkça Sorulan Sorular
İş güvenliği ölçümleri ne sıklıkla yapılmalı?
Mevzuat belirli bir periyot belirlemez; risk değerlendirmesi sonucuna göre yapılır. Genel uygulama olarak yılda en az bir kez ölçüm yapılması önerilir. Bunun dışında kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, çalışma ortamında değişiklik, yeni ekipman alımı, çalışan veya iş müfettişi talebi gibi durumlarda mutlaka tekrarlanır. Özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işletmelerde ölçüm sıklığı artırılmalıdır.
Ölçüm sonuçları kaç yıl saklanmalı?
İş Hijyeni Yönetmeliği’nin 5. maddesi 6. fıkrası uyarınca ölçüm kayıtları, ilgili mevzuatla belirlenen sürelere uygun olarak saklanır. Mevzuatta saklama süresi belirlenmemiş kayıtlar için saklama süresi en az 10 yıldır. Ancak meslek hastalığı zamanaşımı süreleri (15 yıl) dikkate alındığında, daha uzun süreli saklama önerilir. Kayıtların hem basılı hem elektronik ortamda yedeklenmesi iyi bir uygulamadır.
Yetkisiz laboratuvardan aldığım ölçüm raporu geçerli mi?
Hayır. İş Hijyeni Yönetmeliği’nin 5. maddesi 3. fıkrası açıkça belirtir: “Yeterlik veya ön yeterlik belgesine sahip olmayan laboratuvarlarca yapılan iş hijyeni ölçüm, test ve analiz sonuçları geçersizdir.” Yetkisiz laboratuvardan alınan rapor, denetimlerde ölçüm yapılmamış sayılır ve idari para cezası uygulanır. Laboratuvar seçerken İSGÜM’ün yetkili laboratuvar listesini kontrol etmek önemlidir.
Risk değerlendirmesi yapılmadan ölçüm yaptırılabilir mi?
Hayır, doğru sıralama tersinedir. Önce risk değerlendirmesi yapılır, sonra risk değerlendirmesi sonuçlarına göre hangi parametrelerin ölçüleceği belirlenir ve ölçüm yapılır. Ölçüm sonuçları risk değerlendirmesinin yenilenmesinde girdi olarak kullanılır. Risk değerlendirmesi olmadan yapılan ölçümler eksik kalır; hangi tehlike kaynaklarının belirleyici olduğu tespit edilemez.
Çalışanlar ölçüm sırasında çalışmaya devam etmeli mi?
Evet, mutlaka. İş Hijyeni Yönetmeliği’nin 5. maddesi 5. fıkrası (c) bendi uyarınca “Normal çalışma şartlarında ve üretim kapasitesinde herhangi bir değişiklik yapmadan, gerçek sonuçları verecek şekilde çalışmanın sürdürülmesi” sağlanır. Ölçüm sırasında üretimin durdurulması veya tipik kullanımdan farklı koşulların oluşturulması, gerçek maruziyetin tespit edilmesini engeller ve sonuçların geçersiz sayılmasına yol açabilir.
Az tehlikeli sınıftaki işyerimde ölçüm gerekli mi?
Az tehlikeli sınıftaki işyerleri için de risk değerlendirmesi zorunludur. Risk değerlendirmesinde herhangi bir tehlike kaynağı tespit edilirse (örneğin ofiste aydınlatma yetersizliği, klima kaynaklı termal konfor sorunu, gürültü riski) ilgili parametreler için ölçüm yaptırılması gerekir. Ayrıca çalışan sayısı 50’nin üzerinde olan işyerlerinde ortam ölçümleri ve aydınlatma değerlendirmesi standart uygulamadır.
Ölçüm sonucu yüksek çıkarsa ne olur?
Sınır değer üzerinde maruziyet tespit edildiğinde işveren derhal düzeltici tedbir almakla yükümlüdür. Tedbirler hiyerarşik sırayla uygulanır: önce kaynakta kontrol (mühendislik tedbirleri), sonra ortamda kontrol (havalandırma, izolasyon), ardından idari kontrol (rotasyon, çalışma süresinin azaltılması) ve son olarak kişisel koruyucu donanım. Tedbirlerin uygulanması ardından doğrulama ölçümü yapılır. Bu süreçte İSG uzmanı ile koordineli çalışmak önemlidir.
Ölçüm yaptırırken iş güvenliği uzmanım hazır bulunmak zorunda mı?
Evet. Yönetmeliğin 5. maddesi 4. fıkrası gereği işveren, laboratuvar personeline ön inceleme ve ölçümler süresince eşlik etmesi için iş güvenliği uzmanı ve/veya işyeri hekimini ya da bunların yokluğunda işin yürütülmesi hakkında bilgi sahibi olan çalışanları görevlendirmek zorundadır. Bu eşlik; ölçüm noktalarının doğru belirlenmesi, çalışma süreçlerinin doğru anlaşılması ve gerçekçi sonuç alınması açısından kritiktir.
İletişim ve Hizmet Talebi
İşyerinizdeki yasal zorunluluk gereği yapılması gereken iş hijyeni ölçümleri hakkında detaylı bilgi almak; risk değerlendirmesi süreçlerine entegre çözüm önerisi ve teklif talebinde bulunmak üzere bize ulaşabilirsiniz. İSGÜM yetkili akredite ekibimiz, ihtiyacınıza özel ölçüm planını en kısa sürede sunacaktır.
- Telefon: +90 212 482 0040 / +90 212 554 5891
- E-Posta: info@kipdasmuhendislik.com